दसैंतिहार र नयाँ संस्कृति

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी(एमाले) अन्तर्गतको राष्ट्रिय जनसांस्कृतिक महासंङ्घको एक घटना जनसाहित्यिक मञ्च नेपालले २०६६ असोज ३ गतेक दिन एक महत्त्वपूर्ण अन्तरक्रिया कार्यक्रमको आयोजना गर्‍यो सूचना तथा सञ्चारमन्त्री शङ्खर पोखरेलको प्रमुख आतिथ्य तथा जनसाहित्यक मञ्चको अध्यक्ष राम विनयको अध्यक्षता साहित्यकार एवम् कलाकारहरुको महत्त्वपूर्ण उपस्थितिमा सो कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि पोखरेल लगायत विशिष्ट अतिथी मोदनाथ प्रश्रित, आनन्ददेव भट्ट, शान्ता मानवी, प्रा. राजेन्द्र सुवेदी, विजय सुब्बा, विनोद मञ्जन र म स्वयम्ले दसैतिहार र सांस्कृतिक रुपान्तरणबारे केही कुरा राख्यौं। अन्तरक्रियाका क्रममा व्यक्त विचार र निष्कर्षहरु नयाँ संस्कृतिको निर्माणतर्फ लक्षित थिए र भविष्यमा यसलाई निरन्तरता दिंदै जाने वचनबद्धताबीच कार्यक्रम टुङ्ग्याइएको थियो।

कार्यक्रममा संस्कृतिलाई मानवले श्रम गर्दै र प्रकृतिमाथी विजय प्राप्ति गर्दै सचेत र सामुहिक रुपमा गरेको सृष्टिका रुपमा लिइएको थियो। यो कुनै दैवी वा पारलौकिक रहस्यको कुरा नभई यसै धर्तीका मान्छेहरुबाट निर्मित भएको र समयका गतिसँगै रूपान्तरित हुँदै आएको विचार पनि त्यहाँ व्यक्त भएको थियो। मुलुकको परिवर्तित सन्दर्भमा सांस्कृतिक रुपान्तरण  आवश्यकता र चाडबाड केकसरी मनाउने भन्ने कुरा व्यापक चासोको विषयका रुपमा रगेको र यसतर्फ सघन छलफलको खाँचो रहेको कुरा पनि त्यहाँ आत्मसात गरिएको थियो। सो कार्यक्रममा यस पङ्क्तिका लेखकले राखेका धारणासँग सम्बन्धित केही कुरालाई नै यहाँ प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरिएको छ।

दसैंतिहारजस्ता चाडपर्वले पाएको व्याप्ति र समाजबाट पाएको महत्त्वले गर्दा ती समाजका अभिन्न अङ्ग बनिसकेका छन्। यसरी नै समाजमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइने तीज, छठ, इद, ल्होछार, माघी, क्रीसमस, गौरा, न्हुँद, आदिले पनि परिवर्तित नेपालमा राष्ट्रिय महत्त्व पाएका छन्। यी चाडपर्वहरु राष्ट्रिय जीवनलाई एक सूत्रमा गाँस्ने कडीका रुपमा विकसित हुन थालेको छन् । जसरी घाँटु, सोरेठी, चण्डीनाच, भैलो, देउसी, तामाङ सेलो, थारु नाच, मिथिला कला र नृत्य, नेवार समुदायका विभिन्न जात्रा आदिले समग्र नेपालीको रुचि आकर्षित गरेका छन् र हरेक नेपाली तिनलाई आफ्ना महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति ठानेर गर्व गर्दछ, त्यसरी नै समग्र राष्ट्रिय चाड पनि सबैका हृदयका धड्कनसँग गाँसिन थालेका छन् । नवीन नेपाली संस्कृतिको एक महत्वपूर्ण विकासका रुपमा हामीले यसलाई आत्मसात गर्नुपर्दछ। सिङ्गो नेपाली जाति र संस्कृतिको पहिचानका निम्ति तिनको विशिष्ट भूमिका र योगदान रहने कुरा निर्विवाद छ। सिङ्गो नेपाली समाजालाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने क्षमताले युक्त ती चाडपर्वहरुले मुलुकभर व्याप्ति पाउन सकून्! टुँडिखेल र खुला चौरहरु ढाकिरहुन्। छठले बागमतीका किनारबाट सूर्यदर्शन गराइरहोस्, देउसीभैलोले तराईका घर आँगन गुञ्जायमाब पारिरहून्। गौरा र चण्डीनाचले सबै नेपालीलाई एउटै हारमा सिलीबद्ध बनाइरहून् ! विभिन्न जातजातिमा विद्यमान कलाकौशल र संस्कृतिले प्रकाशमान हुने अवसर पाइरहून् !

यी चाडपर्वहरु रुढी, अन्धविश्वास तडकभडक आदिबाट मुक्त होऊन् र मनाउनका निम्ति बोझिला नबुनन् भन्नेबारे पनि हाम्रो सुर्ता आवश्यक छ। एक त समाज स्वयम् संस्कृतिको निर्माता भएकोले त्यसले पनि यस सुर्तालाई घटाउनेतर्फ गरेका कामलाई हामीले महत्त्व दिनुपर्छ भन्ने अर्कोतिर यसको बौद्धिक छलफल र मन्थनलाई पनि अघि बढाउनुपर्छ। जनसाहित्य मञ्चले त्यसतर्फ पाइला अघि सारेर सराहनीय काम गरेको छ।

जनस्तरमा दसैंतिहारलाई मिलन समारोहका रुपमा विकास गर्न थालिएको छ। विभिन्न पार्टी र संस्थाहरुले पनि जलपान कार्यक्रमको आयोजना गरि सर्वसाधारणलाई भेटघाट र भलाकुसारीको अवसर प्रदान गर्न थालेका छन्। आर्थिक अभावका पिल्सिँदै घरमा उदासीन अवस्था गुजार्न विवश व्यक्तिहरुले पनि सो मिलन कार्यक्रमको उपयोग गर्न थालेका छन्। गाउँमा मालासिरीको दुर्गे पूजा मात्र नभई त्यसमा जनस्तरका लोक गतिविधि पनि देखापर्न थालेका छन् । देउसीभैलोलाई भोजभतेर मात्र होइन, निर्माण विकासका निम्ति अर्थ सङ्कलको माध्यम पनि बनाउन थालिएको  छ। दु:खी- गरिबलाई त्यसले दु:ख नदेओस् भन्ने सचेतना भने त्यसमा आवश्यक छ। चाडपर्वमा परम्परागत रुढीग्रस्त भगवानभक्तिका गीत मात्र नभई आधुनिक चेतनाले युक्त गीतहरु पनि गाउन थालिएका छन्। तरका दसैं गीतहरु यस सन्दर्भमा तुलनीय छन्:

१) जयदेवी दुर्गा भावानी! दर्शन देऊ

असुर विनाशिनी जगतको हितकारिणी!

श्री देवी दुर्गा भवानी!

सुभ निसुभ असुर मारी

दु:ख हरने सिरिकालिका!

२)आइहाल्यो दसैं फुलिहाल्यो भाँगो

काटेका द्यौतालाई सताहार राँगो

काटेका द्यौतालाई भेढाको रगत 

हुनेलाई मासु बुङ्गालाई रहत

 
३) नहुनेलाई के दसैं तिहार

सधैँभरी अँध्यारो संसार

सुरुको गीतमा देवीको स्तुति छ, दोस्रोमा हुने र नहुनेको बीचको भेद प्रकट भएको छ भने तेस्रोमा नहुनेका निम्ति दसैंतिहार सधैँ अँध्यारो रहेको खुलासा गरिएको छ । हामीले मनाउने दसैंतिहारले नहुनेलाई अँध्यारो मात्रै छर्ने हो भने त्यसको केहि अर्थ रहँदैन। अत: दुःखिगरिब कसैले पनि आत्मग्लानिले पिरोलिनु नपर्ने गरि दसैं कसरी मनाउने हो सोच्न आवस्यक छ। हाम्रा चाडपर्वका कार्यक्रमहरु भड्किला, रवाफयुक्त र अन्धविश्वासपूर्ण रहे भने तिनले समाजलाई दु:ख दिइरहनेछन्। अत: जति सक्यो त्यति सरल रुपमा दु:खसुख बाँड्ने, समाजमा चेतना छर्ने, सामाजिक उत्थानका काम अघि बढाउने र विभिन्न सिर्जनशील काम गर्ने अवसरका रुपमा यिनको उपयोग गरिनुपर्छ। यिनको सदुपयोग गर्न सकेमा सामाजिक सद्भाव, एकता र सहयोग वृद्धि भई समाज सुदृढपूर्वक अघि बढ्नेछ भने दुरुपयोग हुन गयो भने दुष्परिणाम निम्तिने छन्। समाजको चेतनशिल वर्गले यसतर्फ दृष्टि पुर्‍याई समाजसँग अभिन्न रुपले गाँसिएका दशैंतिहारलगाएतका चाडपर्वलाई समय र युगसँग सुहाउँदो गरि कसरी मनाउने भनी मार्गदर्शक बौद्धिक कसरत गर्न जति आवश्यक छ त्यति नै व्यावहारिक र वैज्ञानिक बाटो अँगाली समाजले पनि चाडपर्वलाई समाजोपयोगी रुपमा मनाउनेतिर पाइला चाल्न जरुरी छ।

चाडपर्वमा लामो समयपछि गाउँमा पुग्ने व्यक्तिहरूले नयाँ चेतनाले युक्त पुस्तक, पत्रीका आदि कोसेलीका रुपमा पुर्‍याउन सक्छन् र पुस्तकालय वाचनालय आदिको विकासमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छन्। गाउँको भाषा, लोलसाहित्य र संस्कृतिसँग सम्बन्धित सामग्री बटुलेर ल्याई तिनको व्याख्या विश्लेषणबाट समाजलाई महत्त्वपूर्ण खुराक पस्कन सक्छन्। समाजले विकास गरेका नाचगान, खेलकुद आदिका कार्यक्रमहरु यस अवसरमा सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसका साथै गाउँको विकासका लागि आफ्ना अध्ययन र अनुभूति आदानप्रदान गर्ने गोष्ठीहरु पनि सञ्चालन गर्न सकिन्छ। आत्मीय छलफलका यस्ता कार्यक्रमका निष्कर्षबाट गाउँका धारा, चौतारा, मैदान, विद्यालय, कुलो, बिजुली, यातायात, स्वास्थ आदिका काममा ठूलो योगदान पुग्न सक्तछ। अत: हाम्रा दसैंतिहार परम्परागत प्रचलनले युक्त भएकाले तिनलाई बहिष्कार गर्नुपर्दछ भन्ने उग्रचिन्तन लिनुभन्दा तिनलाई समाजल हितमा प्रयोग गर्न हामी अग्रसर हुनुपर्दछ । यसरी नै परम्परालाई जस्ताको त्यस्तै जोगाउनुपर्छ भन्ने यथास्थितिवादका फन्दामा नपरी समाजका निम्ति तिनको रुपान्तरण गर्ने नयाँ सोच हामीले अँगाल्नुपर्दछ। नेकपा(एमाले) को यहि मध्यमार्गी बाटो नै समाज र मुलुकका हितमा छ।

मुलुकबाट निरङ्कुश राजतन्त्र बिदा भएको छ तर त्यसले निर्माण गरेको सामन्ती संस्कृतिका जरा अझै उखेलिसकिएका छैनन् । समाज नयाँ दिशातिर लम्किन आँटिरहेको छ र लोकतान्त्रिक सङ्घीय गणतन्त्रका आधारहरुको निर्माण गर्न जुटेको छ। यस सङ्क्रमणकालीन अवस्थामा संस्कृतिले पनि नवीन स्वरुपको खोजी गर्नु स्वाभाविक छ। पुरानो असल कुराहरूलाई पन्छाउँदै निर्माण हुने जनसंस्कृतिले हाम्रो परिवर्तित राजनीतिक व्यवस्थालाई बल पुर्‍याउने छ। अत: परम्पराप्रती पूर्णत: नकारात्मक दृष्टि नलगाई त्यहाँका राम्रा कुराहरुलाई हामीले आत्मसात् गर्नुपर्दछ। दसैं र तिहारले गराउने परम्पराको भेट, आत्मीयता र हार्दिकताको वृद्धिमा छेकबार लगाउन केही जरुरी छैन तर तिनका नाममा गरिने ठूलाठूलाको चाकरी, बलीप्रथा अवतार पुजा, पोसाक र गरगहनाको प्रदर्शन आदि भने त्याज्य छन् । मालसिरीका भाका र धनुमा नयाँ युगीन स्वर बोकेका शब्दको खाँचो छ। ती देवीका मन्दिरभित्र होइन विशाल जनसमुदायमाझ गुन्जिन आवश्यक छ ।अब भैलो र देउसी लिएर ठूलबडाको प्रशस्तिमा होइन, लाखौं जनताको हृदय हँसाउने काममा कला र गलाका धनीहरु जुट्नुपरेको छ। सर्जकहरुको कुची,मादल, बाँसुरी र लेखनीको तागतमा नयाँ दसैं र नयाँ तिहारको रौनक कुरेर बस्ने विशाल जनसमुदायका इच्छा, अपेक्षा र आकाङ्क्षा नयाँ संस्कृतिसँगै गाँसिएका छन् ।

 

उनी

  ....फेरि पनि मेरो प्रेम अधुरै रह्यो,जन्मदै नजन्मेको शिशुको भुण हत्या हुँदा आमालाई किन यतिधेरै पीडा
हुन्छहोला सधैँ सोच्थे, बल्ल बुझ्दैछु यसको मर्म आफ्नै सुरु नभएको अधुरो प्रेम कहानीलाई भोगेर। इज्जतलाई ज्यानभन्दा बढी सम्मालेर राख्ने म इज्जत गरेर जस्तो गरेर बेइज्जत भएको धक्का महसुस गरिरहेकी छु प्रीय संगीनी, म कसरी भनु तिमीलाई प्रेम मेरो निम्ति हैन भनेर, प्रेमले मलाई चुनेको छैन भनेर, आँसु गहबाट बग्दासम्म पनि म चुपचाप छु। के मैले प्रेम खोज्नु गलत हो?, के मैले प्रेमको चाह गर्नु गलत हो?, जवाफ दिने त कोहि छैनन् यहाँ तर पनि जान्न मन छ गलत कहाँनेर हो भनेर।

किन यस्ता मान्छेहरु जिन्दगीमा ठोकिन पुग्छन्? जसले अकारण नै सजाय तोक्छन्, अनि फैसला सुनाउछन्।कसरी आउँछ उनीहरूमा यतिधेरै आत्मविश्वास, यतिधेरै आत्मबल किन मान्छेहरु यति निर्दयी र मानवताहिन भएका छन् किन मान्छेको हृदय पाषाण हुँदैछ। सवाल नै सवाल छन् खै जवाफ ...?

आज सृष्टि पनि हैरान भएको छ मान्छेको यस्तो विध्वंस रुप देखेर, स्वयम् ब्रहमा जी लज्जित छन् आफ्नो सृष्टि देखेर। मलाई प्रेमसंग खेलेको कत्ती मन पर्दैन तर मान्छेहरुलाई किन यति धेरै प्रीय लाग्छ प्रेमसंग खेल्न, मनसँग खेलवाड गर्न। मैले धेरै भयो सपनामा रंग भर्न छोडेको, अरुको त कुरा के म प्रेमलाई लिएर पनि कुनै सपना देख्दिन। होला प्रेम संसारको सुन्दर कुरा तर प्रेमले सबैको जिन्दगीमा खुशी नै दिन्छ भन्ने हुँदै न खुशी भरिदिन्छ भन्ने नै हुन्छ ।संसारका धेरै मान्छेहरु प्रेम बिना बर्बाद भएका छैनन्, तर कतिपय मान्छेहरु प्रेमले गर्दा बर्बाद भएका छन्। मान्छेका विवशता र कमजोरीलाई निःशुल्क किन्ने हतियारको हो प्रेम जसले मान्छेलाई कहिको पनि बाँकी राख्दैन।आँसुको किमत साह्रै महंगो पर्छ चुकाउनु पर्दा तर पनि मान्छेहरु वेपर्वाह आँसुको मूल्य लगाउदै हिड्न्छ। मैले सोचेको थिए तिमीसंग मिलेर प्रेमको नयाँ रंग कोर्छु तर कहानी अर्कै भयो समयलाई अरु नै कुनै कुरा मन्जुर थियो त्यसैले त यहाँ बर्बादी लेखियो । यो बर्बादी कसको हुनेछ त्यो समयले बताउने छ।भन्छन् नि "पर्ख र हेर" अबको प्रतीक्षा त्यसैको छ।

धेरै भएको थियो शब्द कोर्न बिर्सेको त्यसैले पनि एकमनले त तिमीलाई मुरीमुरी धन्यवाद भन्छु कि म फेरि शब्द कोर्दैछु उसै गरि जसरी कोर्ने गर्थे तर माफ भने म गर्न सक्दिन किनकि आँसुको मूल्य यती सस्तो छैन। अनि इज्जत इलामको लागि हैन। 

तिमी यो भ्रममा नहुनु कि मैले तिमीसंग प्रेम गरेकी थिए। र तिम्रो मेरो साथलाई लिएर तिमी दुखी पनि नहुनु, र मलाई पनि कुनै खुशी छनै किनकि तिम्रो र मेरो साथ अस्ताउदै गरेको घाम र रात पर्दै गरेको साझ जस्तै हो जुन एकाअर्काका लागि जरुरी त हुन्छन् तर एकाअर्कालागि हुँदैनन्।

बस म त मेरो इज्जतसंग प्रेम गर्थे जसलाई तिमीले बेइज्जत गर्ने कोसिस गर्यौ। इज्जतमाथि बेइमानी गर्यौ त्यसैको प्रतिफल हो। तिमीसंगको घृणा जुन अब सास नसकिउन्जेल सम्म सकिने छैन। आफैलाई बिर्सिएको दिन सायद यो अपमान बिर्सिन्छु कि म।त्यो पनि मुस्किल छ। 

यसको बदलामा म बदला चाहन्न। म त बस न्याय चाहन्छु। बिना कारण हत्या गरिएको मेरो प्रेमप्रति न्याय, मेरो इज्जतप्रति न्याय, मेरा आँसुहरुप्रति न्याय ..तिमीलाई थाहा नै छ इज्जत र प्रतिष्ठाको निम्ति द्रोपतिले महाभारत रचेकी थिइन् र म आफ्नो न्यायकोलागि जे पनि गर्न तयार छु त्यसको लागी चाहे फेरि अर्को महाभारत नै किन रच्नु नपरोस् म तयार छु, फेरि द्रौपती बन्न फेरि महाभारत रच्न।

थाहा छैन यो सबको पछाडि को थियो तर उनको मन साच्चै नै रोएको थियो।मन दुखेको प्रष्ट महसुस हुन्थ्यो। म आफूले त कहिल्यै प्रेम गरिन तर जब उनलाई बुझ्दै गइ प्रेम गर्ने हिम्मत ममा पनि बाँकी रहेन।जब प्रीय संगिनी भनेर उनीले यी सबै कुरा एक सास भनेर सकिन यस्तो लाग्यो उनी म मा आफ्नै संगिनी देखिरहेकि थिन् र आफूलाई पोखिरहेकी थिन्। म भने उनको अगाडि चुपचाप थिए बोलु पनि के? यस्ता कुनै शब्द नै थिएनन् जसले उनलाई सान्त्वना दिन सकोस् उनको दुखी रहेको मुटुमा मलम लगाउन सकोस् । बस मैले उनलाई अन्तिममा यति भने समयको अगाडि कसको केही लाग्दैन त्यसैले तिमी पनि समयको प्रतीक्षा गर सहि समयको प्रतीक्षा ... 

यति भनेर म आफ्नो बाटो लागे ।